تشریح اینستکس به زبان ساده
اینستکس چیست ؟
اینستکس( INSTEX) مخفف شده عبارت Instrument in Support of Trade Exchanges
است به معنای «ابزار پشتیبانی مبادلات بازرگانی» است. این ساز و کار که به غلط کانال مالی خوانده می شود به هیچ وجه قرار نیست مبادله پولی بین کشورها ایجاد کند بلکه قرار است روند مبادله کالا با ایران را در شرایط تحریم آمریکا فراهم سازد.
جایگاه حقوقی اینستکس
این سازوکار در روز پنجشنبه 11 بهمن ماه 1397، در پاریس و در چارچوب قوانین فرانسه به ثبت رسید. علاوه بر فرانسه، آلمان و انگلیس نیز سهامداران اصلی آن بشمار می روند . در اینستکس این امکان فراهم شده است که دیگر کشورهای جهان از جمله سایر کشورهای عضو اتحادیه اروپایی و چین و روسیه نیز بتوانند به آن ملحق شوند.
سرمایه اولیه این شرکت 3 هزار یورو است که از سوی وزارت اقتصاد فرانسه تأمین شده است. شرکت اداره کننده اینستکس به آدرس شماره 139 در خیابان برسی پاریس ثبت شده است، جایی که ساختمان وزارت اقتصاد فرانسه در آن قرار دارد. مدیر عامل این شرکت نیز "پر فیشر" یک بانکدار آلمانی از فرانکفورت است. انگلستان هم نقش حسابرس و بازرس آن را ایفا میکند. ثبت اینستکس در فرانسه به معنای اعلام موجودیت سازوکار ویژه مالی اروپا برای تجارت با ایران بود و بانک مرکزی ایران نیز همچون اروپاییها شرکتی در تهران ایجاد کرد که طرف حساب اینستکس شد.
براین اساس در دوم اردیبهشت سال 1398 شرکت سهامی خاص موسوم به (STFI )
Special Trade and Finance Institute
موسسه ویژه بازرگانی و مالی ایران و اروپا نهاد متناظر اینستکس درتهران به مدیر عاملی «علی اصغر نوری» به ثبت رسید و «حمید قنبری» هم به عنوان رئیس هیئت مدیره معرفی شد.
اینستکس قرار است چه کار کند و چگونه خدمات ارائه می دهد؟
برخلاف آنچه که در رسانه ها مطرح می شود اینستکس یک نهاد مالی یا پولی مانند بانک نیست بلکه یک موسسه یا شرکت برای مبادله کالا بین ایران و کشورهای دیگراست که سهامدار آن شوند و در نهایت تسویه حساب مالی طرفهایی که با یکدیگر مبادله می کنند برعهده دارد. به عبارت دقیق تر ، این شرکت وظیفه اش ایجاد امکان برای ثبت مبادلات پایاپای یا تهاتری و تسویه حساب نهایی مبادلات انجام شده بین شرکتهای ایرانی و شرکت های اروپایی است که قصد صادرات و یا واردات به یکی از دو مقصد را داشته باشند .
اینستکس موسسهای است که این امکان را فراهم می کند که با وجود تحریم های بانکی و پولی آمریکا ، صادرکنندگان و واردکنندگان بتوانند بدون انجام مراودات مرسوم مالی و بانکی، کالا و یا خدمات خود را بین ایران و اتحادیه اروپا ، ارائه کنند. در این سازوکار یک شرکت ایرانی کالایی به اروپا صادر میکند و در قبال آن اعتباری به دست میآورد که خود او یا یک واردکننده ایرانی میتواند از آن برای واردات کالا از اروپا به ایران استفاده کند؛ بدون اینکه پولی بین طرفین مبادله شود. در مقابل، همین سازوکار برای صادرکنندگان و واردکنندگان اروپایی نیز میتواند مورد استفاده قرار گیرد.
به عنوان مثال ایران با استفاده از سازوکار اینستکس میتواند به اسپانیا کالا یا خدمات بفروشد و اعتبار مالی لازم برای پرداخت به یک شرکت آلمانی را که به ایران کالا یا خدمات داده است، تامین کند و پول از طریق بانکهای اروپایی بین دو شرکت اسپانیایی و آلمانی بدون دخالت ایران مبادله شود. و در نهایت در حسابداری اینستکس تسویه نهایی شود.
بنابراین در نتیجه اجرای دقیق اینستکس قرار نیست ایران پولی دریافت یا پرداخت کند، بلکه کالای صادراتی خود را به کشورهای اروپایی صادر می کند و در مقابل معادل آن را از آن کشورهای سهامدار اینستکس اقلام مورد نیاز خود را دریافت میکند.
دراینجا نکته مهم این است که بدلیل حذف پول و اسناد اعتباری در مبادلات بین ایران و اتحادیه اروپایی باید پرسنل شرکتها آموزش کافی درزمینه استفاده صحیح از این سازوکار را فرا بگیرند.
حوزه فعالیت اینستکس شامل چه کالاهایی می شود؟
بر اساس آنچه که در بیانیه مشترکی که از سوی وزیران امورخارجه کشورهای آلمان ، انگلیس و فرانسه تأسیس کننده اینستکس صادر شد، این نهاد در مرحله نخست، مبادله مواد غذایی، محصولات کشاورزی، دارو و تجهیزات پزشکی را انجام می دهد که مشمول تحریم های آمریکا نیست . اما بعدها می توانند در صورتی که سایر کشورهای جهان وارد اینستکس شوند، حوزه فعالیت آن را گسترش دهند . البته برای فروش محصولات اایرانی به شرکتهای اروپایی محدودیتی اعلام نشده است اما بدلیل محدودیت اعتبارات در نظر گرفته شده که در روز حداکثر سه میلیون یورو است این مقدار فعلا بسیار از نیازها را پاسخگو نیست.
در این ارتباط حمید بعیدی نژاد سفیر ایران در انگلیس چندی قبل در صفحه توییتر خود نوشت:
«سه کشور اروپایی (فرانسه- آلمان- انگلستان) پیشنهاد کردهاند که برای عملیاتی شدن سریع کانال مالی که برای تسهیل تجارت بین دو کشور در تمامی زمینهها تاسیس شده است، فاز اول آن به پرداختهای مرتبط با اقلام کالاهای اساسی و پزشکی اختصاص یابد.»
بنابراین در انتظار می رود در مراحل بعد در صورتی که راههای دور زدن تحریم هی آمریکا بصورت شفاف و علنی جا افتاد درموضوع سایر کالاها نیز وارد شوند به گفته آقای بعیدی نژاد در مرحله اول قرار استکالاهای ذیل شامل مبادلات در چارچوب اینستکس شوند:
«1-انواع محصولات کشاورزی مانند سویا و ذرت، 2- انواع محصولات غذایی، 3-میوه و سبزیجات، 4-سموم کشاورزی، کود و بذرهای گیاهی، 5-غذای دام شامل کنجاله و علوفه، 6- شیرخشک و مواد اولیه، 7-مواد اولیه دارویی، 8- انواع داروهای عمومی و داروهای بیماریهای خاص، 9- انواع تجهیزات پزشکی و بیمارستانی، 10-دستگاهها و وسایل پیشرفته جراحی و اتاق عمل، 11-تجهیزات پیشرفته پزشکی مانند دستگاههای رادیو تراپی و پرتو درمانی جهت مقابله با سرطان، 12- انواع واکسنهای انسانی و دامی و.... »
نقاط ضعف اینستکس
1- برخی اینستکس را کانال مالی مختص 3 کشور اروپایی و ایران دانستهاند اما فرانسه، آلمان و انگلیس آن را سازوکاری برای استفاده همه کشورهای اروپایی است. عدم حضور دیگر کشورها از جمله چین و روسیه در بدو راهاندازی این سازوکار همچنین باعث شده تا در مورد جامعیت آن تردیدهایی ایجاد شود.
2- تمرکز این مکانیسم بر غذا و دارو و ندادن پول به ایران، دیگر نقاط ضعفی است که برای اینستکس برشمردهاند چراکه مبادلات غذا و دارو تا پیش از راهاندازی این کانال نیز جاری بوده است.
3- همانطور که در بیانیه اروپاییها نیز آمده، اینستکس قرار است در چارچوب قوانین مربوط به شفافیت مالی عمل کند و از این رو ممکن است، ایران را مجبور به پذیرش و تصویب FATF کند و در صورت عدم تصویب آن، به وعده خود برای ایمن کردن تجارت ایران با اروپا عمل نکرده و اینستکس را متوقف کند.
4-در حالی که این سامانه، هیچ ارتباطی به مکانیسمهای بانکی ندارد، صرفاً یک سامانه تهاتری محدود به غذا و داروست و تحریمهایی که اروپاییها در برجام متعهد به برداشته شدن آنها شدهاند، با وجود این سامانه همچنان پابرجا خواهند بود.
5- اینستکس صاحب اراده است، یعنی میتواند درستی یک خرید و فروش را تایید نکند. کمااینکه اعلام کرده در ابتدا تنها اقلام بشردوستانه را کارسازی میکند. در این شرایط ممکن است اینستکس اجازه خرید برخی اقلام به ایران را ندهد و مجددا محدودیتهایی برای ایران وضع کند.
6- اینستکس مراقبت خواهد کرد ایران اقلام تحریمی نخرد و اقلام خریداری شده دست نهادهای تحریمی نرسد!
7- یکی از مهمترین نقایص اینستکس عدم تضمین خرید نفت ایران است. اروپاییها با این تصمیم نشان دادند که در زمینه تحریم حتی اگر همدست آمریکا نباشند، هرگز مقابل او هم نیستند و تا آمریکا اجازه خرید نفت به اروپا را ندهد، این کشورها نفت ایران را نمیخرند.
8- یکی از مهمترین نکات مطرح شده در بیانیه سه کشور اروپایی، ملزم کردن ایران به تعهدات برجامی خود است. در حالی که آمریکا از برجام خارج شده و اروپا نیز به یک دهم تعهدات خود عمل نمیکند اما از ایران خواسته شده همچنان به برجام پایبند باشد.
9- مهمترین مشکل اینستکس در تولید امید کاذب است. نشانههای آن نیز کمکم در حال بروز است.کشور سالهاست که معطل وعدههای توخالی غرب است و تا امیدهای کاذب وجود دارد، نمیتوان انتظار حرکت و تلاش واقعی داشت.
10- ایران بدو انجام اصلاح نظام بانکی ، بیمه ، کشتی رانی و مالیاتی نمی تواند بر مشکلات موجود اقتصادی جامعه غلبه کند. برای ایران بهتر است بتدریج با انجام اصلاحات اقتصادی ضمن کاهش تدریجی درآمدهای دولت به فروش نفت ، به مرور زمان طرف مقابل را به تجدید نظر در سیاست های خود وادار سازد.
نقاط قوت اینستکس
1- در صورت اجرایی شدن اینستکس، در واقع با دور زدن قانونی تحریم های آمریکا مانع از رشد و یا سوء استفاده افراد سود جو خواهد شد که طی سالهای تحریم ها میلیونها دلار از فضای ایجاد شده به بهانه دور زدن تحریم ها ، سودهای کلان به جیب زده اند .
2- ایستادگی کشورهای اروپایی در برابر سلطه مالی و پولی ایالات متحده امریکا هرچند اندک باشد اما حکایت از شکست سیاست یکجانبه گرایی آمریکایی در تحمیل خواسته خود به سایر کشورهای جهان است.
3- اینستکس اگر بجایی برسد بجای آنکه روسیه ،چین و اتحادیه اروپایی را به سمت سیاست های آمریکایی سوق دهد به سمتی خواهد رفت که آمریکا و متحدانس عربی – اسرائیلی اش در انزوای بیشتری قار می گیرد .
4- موفقیت اینستکس یک گام جدید در شروع همکاری های تازه بین ایران و اتحادیه اروپا بدون تاثیرپذیرفتن از سیاست های ایلات متحده آمریکا محسوب می شود.
هدف این وبلاگ اطلاع رسانی صرف است با انتخاب خبرها و تحلیلی هایی که مهم به نظر می رسد