واقعيت اين است كه امريكا به پيمان ناتو به عنوان يك ابزار موثر و اهرم فشاري قوي جهت بر هم زدن موازنه قواي سياسي و نظامي به سود خود و پيشبرد راهبرد دراز مدت غرب جهت تسلط بر مناطق ژئوپلتيك و ژئواستراتژيك دنيا مي نگرد و تلاش دارد تا از طريق آن جمهوري هاي سابق شوروي را به كنترل خود درآورده و به حيات خلوت روسيه وارد شود. در حال حاضر آمريكا به عنوان نيروي محركه اصلي ناتو سعي دارد تا ساختار جديد اين سازمان را به گونه اي شكل دهد تا بتواند از آن حد اكثر استفاده را در بحران هاي بين المللي به عمل آورد. در شرايط كنوني آمريكا تلاش مي كند تا از توان نظامي ناتو براي جايگزيني نيروهاي خود در برخي از نقاط دنيا از جمله در افغانستان استفاده نمايد تا بتواند نيروهاي بيشتري را به عراق اعزام نمايد. به همين منظور تلاش كرده است تا افغانستان كه كشوري آسيايي است و نه اروپايي و به لحاظ جغرافيايي هم به طور كامل از حيطه ناتو به دور است با ناتو پيمان استراتژيك امضا نمايد.

علاوه بر اين امريكا سعي كرده است تا از نيروهاي سازمان ناتو براي آموزش نظاميان عراقي نيز استفاده بنمايد. در فروردين ماه سال 1387 ناتو اعلام كرد مسئوليت آموزشي خود را در عراق بنابر درخواست نخست وزير اين كشور تا پايان سال 2009 ميلادي تمديد كرده است . ياب دوهوپ شفر دبيركل ناتو در ديدار با نوري المالكي در بروكسل اعلام كرد كه تعداد نيروهاي سازمان ناتو به منظور آماده سازي هرچه بيشتر نيروهاي امنيتي و نظامي عراق افزايش مي يابد تا نيروهاي عراقي به شكلي بهتر بتوانند مسئوليت هاي امنيتي را در سراسر عراق بر عهده بگيرند. نيروهاي ناتو در آماده سازي و آموزش نيروهاي عراقي جهت سازماندهي و بهبود وضعيت اين نيروها سهيم هستند تا دولت عراق بتواند بر تروريسم سيطره يابد.

 

حضور ناتو در افغانستان

به منظور توسعه حيطه عمل ناتو در سال 2002 (1381 ه' . ش ) در پراگ طرحي تصويب شد كه براساس آن ماموريت قواي نظامي ناتو به حوزه فراتر از اروپا گسترش يابد. براساس اين طرح نيروهاي نظامي ناتو عازم افغانستان شدند. در ادامه ماموريت ناتو در عمليات حفاظت از صلح در افغانستان حيطه وظايف نيروهاي نظامي ناتو از حوزه كابل پايتخت آن كشور هم فراتر رفت و به ساير ولايات افغانستان سرايت پيدا كرد و هم اكنون به حاشيه مرزهاي افغانستان با پاكستان كشانده شده است .

در پيمان استراتژيكي كه بين ناتو و افغانستان به امضا رسيده مجموعه توافقاتي انجام شده كه دست ناتو را در تحولات افغانستان بسيار باز كرده است . فعاليت ناتو به صورت گسترده از سال 2006 در افغانستان آغاز شد . از ژانويه اين سال نيروهاي ناتو جايگزين تعدادي از نظاميان آمريكايي در جنوب افغانستان شدند . حدود 8 هزار نظامي ناتو شامل 3300 انگليسي 2300 كانادايي 1900 هلندي 290 دانماركي 300 استراليايي و 150 استونيايي در افغانستان مستقر گرديدند . البته در سال 2007 تعداد نظاميان ناتو در افغانستان به هفده هزار نفر افزايش يافت البته آمريكا نيز در اين سال بيست هزار نظامي در افغانستان مستقر كرده بود كه نيمي از آنها تحت فرماندهي ناتو قرار داشتند در حال حاضر قرار است حدود 3200 نظامي آمريكايي ديگر هم به نظاميان موجود در افغانستان اضافه شوند . با تشكيل فرماندهي ناتودر افغانستان و حضور نظامي نيروهاي آن در اين كشور اولين گام در جهت جهاني شدن سازمان ناتو برداشته شده است . در شرايط كنوني ناتو در افغانستان هم نقش نيروي نظامي ـ امنيتي و هم نقش يك نيروي سياسي و هم نقش يك سازمان هدايتي و امدادي را ايفا مي كند . در حال حاضر در مجموع سازمان ناتو حدود 47 هزار نفر از نظاميان خود را به افغانستان اعزام كرده و تحت فرماندهي « ايساف » ماموريت هاي درگيري و مقابله با تروريسم و گروه طالبان را از سوي آمريكا بر عهده گرفته است . همچنين يك توافق همكاري بين ناتو و پاكستان وجود دارد.

گسترش ماموريت هاي ناتو

در ابتداي تشكيل سازمان پيمان آتلانتيك شمالي ماموريت اصلي آن ايجاد يك سيستم امنيت دسته جمعي براي بلوك غرب در مقابل اتحاد جماهير شوروي و اقمار آن بود . اين ماموريت از سال 1949 تا 1990 ادامه داشت . با فروپاشي شوروي و انحلال پيمان ورشو ناتو كاركرد اصلي خود را از دست داد . در ژوئن سال 1991 با صدور اعلاميه كپنهاگ ناتو همچنان به عنوان يكي از اركان اصلي امنيت اروپايي فعال باقي ماند . از سال 2001 به اين طرف با باز تعريف نقش ناتو در جهان نه تنها از انحلال ناتو جلوگيري به عمل آمد بلكه اين سازمان به عنوان يك مجموعه امنيت نظامي به مديريت بحران هاي بين المللي فراخوانده شد.

ناتو براي اولين بار در درگيري هاي يوگسلاوي وارد يك جنگ داخلي و عمليات شهري شد و براي اولين بار به عمليات تهاجمي پرداخت . در حاليكه قبلا دستور كار اين سازمان عمليات دفاعي بوده است . همچنين اين سازمان در هرزه گوين براي بار اول در عمليات صلح شركت كرد.

ناتو در بحران كوزوو به عنوان بازوي اجرايي سازمان ملل و شوراي امنيت به ايفاي نقش جديد خود پرداخت . البته نظاميان ناتو تحت رهبري آمريكا عليه صربستان وارد عمل شدند.

در حال حاضر ناتو امنيت سرزمين اصلي اروپا را اولويت درجه يك خود قرار داده است . امنيت اروپا از طريق رابطه خوب با همسايگان پيراموني اروپا امكان پذير مي شود. ناتو از طريق روابط سياسي و گسترش اين روابط به مناطق پيراموني خود مثل جنوب مديترانه يا اروپاي شرقي يا كشورهاي سابق شوروي تلاش مي كند كه وضعيت متناسبي را در داخل اروپا داشته باشد. بنابراين ناتو از طريق طرح هاي مختلف شرايط جديدي را براي خود رقم مي زند. ساختار ناتو در زمان شوروي يك سازمان دفاعي ـ نظامي بود و در حال حاضر به يك سازمان امنيتي ـ سياسي تبديل شده است .

در حال حاضر موضوع عمليات ضد تروريسم هم در دستور كار ناتو قرار گرفته است و اين برنامه در چشم انداز ناتو وجود دارد. هم اكنون كشورهاي استراليا كره جنوبي و ژاپن هم قرار است كه در همكاري با ناتو در عمليات جهاني بكارگيري شوند. مركل صدر اعظم آلمان از نظرات آمريكا درباره ي ناتو حمايت مي كند. ناتو قرار است حوزه هاي امنيتي ـ سياسي جهاني را هم بررسي و دنبال نمايد.

توسعه ناتو و اقدامات خارج از قلمرو

در شرايط كنوني سازمان پيمان آتلانتيك شمالي (ناتو) بدون هياهو و جلب توجه زياد در حال تبديل شدن به سازماني تقريبا جهاني ست . اين اتحاديه كه براي محافظت از اروپاي پس از جنگ دربرابر اتحاد جماهيرشوروي تاسيس شده بود اكنون اهداف خود را در اقصي نقاط جهان دنبال مي كند. ناتو دراين فرآيند هم گستره جغرافيايي و هم تنوع ماموريت هاي خود را بسط داده است و به اين منظور از طرح هايي همچون « مشاركت آتلانتيك اروپا » « مشاركت براي صلح » و « گفتگوي مديترانه » استفاده كرده است .

ضرورت اقدام در مناطق خارج از اروپا كه در ادبيات ناتو « خارج از قلمرو » خوانده مي شود به طور روزافزوني مورد تاكيداين سازمان درحال گسترش است و بدين منظور كميته ها و گروه هاي جديدي براي ارتباط با مناطق جديدي كه در حوزه فعاليت ناتو قرارمي گيرند تشكيل شده و يا در حال تشكيل است . همان طور كه به دنبال طرح مشاركت براي صلح كميته اي براي ارتباط ميان ناتو و كشورهاي اروپايي ربا قفقاز و آسياي مركزي ايجاد شد كميته ديگري نيز براي ارتباط هفت كشور طرح گفت وگوي مديترانه و ناتو ايجاد شد و اخيرا هم پيشنهاد تاسيس كميته اي براي همكاري ميان كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس و ناتو طرح شده است كه مقدمات همكاري و عضويت اين كشورها را در سازمان ناتو سازماندهي كند. اين پيشنهاد به دليل توجه خاص سازمان ناتو درسال جديد ميلادي به منطقه خليج فارس طرح شده است دراين راستا نمايندگان ناتو گفت وگوها و جلسات زيادي را با كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس انجام داده اند. همچنين بازديدهاي متعددي نيز از اين كشورها براي فراهم آوردن زمينه هاي همكاري آن ها با سازمان پيمان آتلانتيك شمالي به عمل آورده اند.

از سوي ديگر اين سازمان در حال ورود به عرصه جديدي تحت عنوان دفاع از ارزش ها به نام عرصه فرهنگي مي شود. دفاع از ارزش ها يك بحث كاملا جديدي است كه در دستور كار فعلي ناتو قرار دارد. دفاع از ارزش ها تقريبا به اين معني است كه ناتو وارد عرصه يي مي شود كه از طريق آن بتواند به عنوان يك مداخله گر در صحنه هاي بين المللي ظاهر شود كه اين خود يكي از چالش هايي است كه كشورهاي غير عضو ناتو را در آينده دربر مي گيرد به اين مفهوم كه سهم برنامه هاي سياسي ـ فرهنگي ناتو بر ميزان فعاليت هاي نظامي ناتو غلبه پيدا مي كند.

الان هيچ قدرتي در دنيا عملا نمي تواند ناتو را تهديد كند. يعني ناتو با توجه به ظرفيت و استعداد نظامي اي كه دارد فقط مي تواند از جانب روسيه تهديد شود. هم اكنون تعداد نيروهاي ناتو در سطح جهان بيش از تعداد نظاميان حافظ صلح سازمان ملل متحد در سراسر دنياست . ناتو به عنوان بازوي امنيتي ـ نظامي غرب به تقويت و گسترش حوزه ي جغرافيايي خود در سراسر جهان بويژه در منطقه اوراسيا كه محيط امنيتي روسيه به شمار مي رود ادامه مي دهد.

اهداف ناتو در شرايط كنوني

1 ـ تضعيف روسيه از طريق فروپاشي كشورهاي همسو با روسيه و به عضويت در آوردن كشورهاي مشترك المنافع

2 ـ ايجاد زنجيره دولت هاي متحد آمريكا در پيرامون روسيه به منظور جلوگيري از بازسازي اقتدار گذشته آن

3 ـ تثبيت تسلط و اقتدار منطقه اي امريكا با همكاري كشورهاي اروپايي

4 ـ فروپاشي حكومت هاي طرفدار روسيه از طريق اعمال فشارهاي اقتصادي و قدرت نظامي و نيز تغيير دولت هاي آنها از طريق حركت هاي اجتماعي مخملي

5 ـ تسلط بر منابع انرژي از طريق شركت هاي نفتي

6 ـ كمك به امريكا براي جبران كمبود نيروهاي نظامي وي در خاورميانه از طريق پذيرفتن برخي ماموريت ها در كشورهايي مثل افغانستان و عراق

در مجموع مي توان نتيجه گرفت كه سازمان ناتو از يك حوزه عمل كوچك به يك حوزه عمل بزرگتر هدايت شده است . فلسفه اصلي ناتو مقابله با نفوذ كمونيسم و دفاع از اروپا در برابر شوروي بوده كه پس از فروپاشي شوروي ماموريت جديدي براي آن تعريف شده كه به جاي دفاع از خود در برابر شوروي به مقابله با تهديداتي كه نظام بين المللي با آن مواجه است بپردازد. سه حوزه جديد به عنوان وظايف جديد ناتو درحال بحث است :

1 ـ مقابله با تروريسم بين المللي

2 ـ دولت هاي ناپايدار و ناتوان و بررسي وضعيت آن دولت كه بي ثبات كننده نظم موجود جهاني هستند

3 ـ مبارزه با توسعه سلاح هاي كشتار جمعي

4 ـ منازعات و بحران هاي محلي و منطقه اي

در شرايط كنوني ناتو در حال ظرفيت سازي و آماده شدن براي پاسخگويي به ماموريت هاي فوق است .

براي بسياري اين سوال مطرح است كه آيا آمريكا در چارچوب ناتو بهتر مي تواند به اهداف خود برسد يا بايد به سمت « ائتلاف اراده ها » جلو برود گرچه الزاما اين اراده ها مي توانند عضو يك اتحاديه نباشند. برخي دولت ها مانند آمريكا معتقدند بعضي اهداف نمي تواند معطل ناتو و شوراي امنيت سازمان ملل باقي بماند.

شرايط عضويت در ناتو

در حال حاضر كشورهايي كه عضو ناتو مي شوند بايستي داراي ساختارهاي دموكراتيك باشند. ولي ساختارهاي دموكراتيك از نظر ناتو فقط بايد بر مبناي ساختار ليبرال دموكراسي غربي باشد. از نظر آنان ساختارهاي دموكراتيك به غير از ساختار ليبرال دموكراسي اصلا وجود ندارد. يكي از دلايلي كه در جريان بمباران صربستان مطرح شد اين بود كه صرب ها يك حكومت اتوكراتيك هستند. الان ناتو مدعي است كه در افغانستان به خاطر ارزش هاي دموكراتيك مي جنگند. اول مي گفت براي مبارزه با تروريسم مي جنگد و الان بحث جديدي در افغانستان وجود دارد كه نيروهاي نظامي ناتو به دليل ارزش هاي دموكراتيك دفاع از آزادي و دفاع از دموكراسي مي جنگند كه اين يك بحث كاملا جديدي است كه به طور مرتب مطرح مي شود.

گسترش ناتو به شرق

تا سال 2002 ميلادي ده عضو جديد از بين كشورهاي سابق بلوك شرق براي همكاري و پيوستن به ناتو دعوت شده اند .

در 29 مارس سال 2004 ميلادي طي مراسمي در واشنگتن پايتخت آمريكا كشورهاي بلغارستان روماني و اسلواكي و همچنين جمهوري هاي سه گانه بالتيك ليتواني استوني و لتوني به ناتو ملحق شدند و عملا پايگاه هاي جنگنده هاي دور برد ناتو در چند كيلومتري مرزهاي روسيه قرار گرفتند. روسيه اين اقدام را خطري براي امنيت ملي خود تلقي مي كند. يكي از برنامه هاي مهم ناتو تلاش براي عضويت اوكراين و گرجستان مي باشد در حال حاضر اين دو كشور از سوي ناتو به عنوان محور جريانات غرب گرا در جمهوري هاي سابق شوروي و نيز همكار استراتژيك ناتو در منطقه محسوب مي شوند. اوكراين دومين قدرت نظامي و صنعتي منطقه پس از روسيه مي باشد. برخي از تحليل گران آمريكايي از جمله برژينسكي بر اين عقيده هستند كه جدايي اوكراين از روسيه و پيوستن آن به ناتو روسيه را تا حد يك قدرت ضعيف آسيايي تنزل خواهد داد. عضويت اوكراين و گرجستان در ناتو موجب برتري نفوذ آمريكا در منطقه گرديده و امنيت روسيه را به خطر خواهد انداخت . اهميت اين دو كشور از آن جهت است كه از يك سو در كنار درياي سياه و از سوي ديگر در همسايگي روسيه قرار دارند. در سال هاي گذشته ناتو با به عضويت در آوردن ساير كشورها به گسترش حوزه جغرافيايي خود مي پرداخت ولي در حال حاضر علاوه بر گسترش سرزميني ناتو طرح هاي ديگري نيز تحت عنوان هاي « مشاركت براي صلح » « مشاركت استراتژيك » « طرح هاي همكاري » « كشورهاي در حال عضويت » « كشورهاي آماده عضويت » در دستور كار پيمان ناتو قرار داده شده است . بر اين اساس برخي كشورها به مدار سياسي ناتو دعوت مي شوند. مثلا برنامه مشاركت براي صلح ناتو تمام كشورهاي آسياي مركزي را دربر مي گيرد. در حالي كه هيچ كدام از اين كشورها عضو ناتو نيستند. كشورهاي آسياي مركزي به جز تركمنستان عضو پيمان شانگ هاي هستند ولي عضو برنامه براي صلح ناتو هم هستند . براي مثال در گرجستان از سال 2002 موسسه اي غير دولتي تحت به منظور آماده سازي مردم گرجستان براي پيوستن به ناتو تشكيل شده است اين موسسه از سوي GEORGIA FOR NATO عنوان سازمان ناتو در بروكسل بنياد اروپا سازمان سوروس و موسسه دموكراتيك آمريكا تامين مالي مي شود اين موسسه همچنين بر تعهدات دولت جهت پيوستن به ناتو نظارت مي كند. همايش آموزشي براي روزنامه نگاران جوانان و اقليت هاي قومي برگزار مي كند و به دولت گرجستان ارائه داده تا دولت با اجراي آن بتواند ظرف 2 سال آينده به ناتو بپيوندد . در حال حاضر MAP برنامه اي را تحت عنوان گرجستان از نظر ميران رشد بودجه نظامي در صدر كشورهاي جهان قرار دارد. روسيه تمايل دارد كه گرجستان از تصميم پيوستن به ناتو خارج شود ولي دولت گرجستان فكر مي كند كه در هر شرايطي آمريكا گرجستان را به عضويت ناتو در خواهد آورد. تا كنون ناتو توانسته است افراد مورد نظر خود را در دانشكده هاي مرتبط با ناتو در اروپا آموزش هاي چگونگي اداره و مديريت كشور را داده و آن را براي حكومت كردن آماده نمايد. ناتو تلاش مي كند كه در اين كشور به تاسيس نهادهايي بپردازد تا ساختار كشور تغيير ناپذير گردد و قوانين و مقررات را بر همين اساس تغيير داده و اصلاح كرده اند.

در مقابل كشورهايي كه به عضويت ناتو درمي آيند اين سازمان تعهداتي را هم بايد بپذيرد. از جمله تعهدات ناتو اين است كه اگر اين كشورها مورد حمله نظامي قرار گرفتند تمام اعضاي ناتو به دفاع از آن كشور بپردازند. ولي ناتوي فعلي از طريق طرح مختلف مثل طرح مشاركت يا طرح كشورهاي در حال عضويت تعهدات آن كشورها را به خودش اضافه مي كند و آن كشورها هم متعهد به ناتو مي شوند در حالي كه خود ناتو آن تعهداتي را كه بايد به كشورهاي جديد بدهد نمي دهد. يعني ناتو از طرح هاي جديد براي گسترش خودش استفاده يكجانبه مي برد.

گسترش ناتو به سمت جنوب

در حال حاضر گفت وگوهاي مديترانه كه يك مجمعي از همكاري كشورهاي جنوبي ناتو با كشورهاي حوزه مديترانه كه از مغرب و الجزاير و مصر و لبنان و رژيم اشغالگر قدس وكشورهايي مثل تركيه يونان و ايتاليا مي باشد را دربر مي گيرد. گفت وگوهاي مديترانه يك نوع تعامل بين ناتو و كشورهاي به اصطلاح شمال آفريقا و خاورميانه است . در واقع ناتو تحت عنوان مشاركت براي صلح گسترش به سمت شرق را در دستور كار خود قرار داد و تحت عنوان گفت وگوهاي مديترانه گسترش به سمت جنوب را در برنامه خود قرار داده و اين به معناي حضور ناتو در بين كشورهاي اسلامي است . در شرايط كنوني « گفت وگوهاي مديترانه » تحت عنوان « ابتكار عمل استانبول » در جريان است . طرح ابتكار عمل استانبول به هنگام برگزاري اجلاس سران ناتو در سال 1383 هجري شمسي در شهر استانبول تركيه به تصويب رسيد و هدف از آن تقويت روابط ناتو با كشورهاي عربي است . ناتو از طريق اين طرح در زمينه هاي مبارزه با تروريسم امنيت مرزها مبارزه با سلاح هاي كشتار جمعي و رزمايش هاي نظامي به كشورهاي مورد نظر كمك مي كند. ناتو در حال حاضر در تلاش است تا حضور خود را به خليج فارس هم گسترش دهد به همين منظور مسئولين ناتو در ماه هاي اخير مذاكراتي را با دولت عربستان و قطر آغاز كرده و اين دولت ها نيز آمادگي خود را براي پذيرش نيروهاي ناتو اعلام كرده اند. حضور ناتو در آموزش نيروهاي نظامي عراق در حال حاضر در جريان است . دبيركل ناتو آقاي ياب دو هوپ شفر در روز پنجشنبه 1387 2 5 هجري شمسي قراردادي را به منظور مبادله اطلاعات سازمان ناتو با آقاي خالد بن احمد الخليفه وزير امور خارجه بحرين به امضا رساند. بر اساس اين قرارداد مبادله اطلاعات براي مسائل امنيتي و به منظور پيشگيري از حوادث طبيعي بين بحرين و ناتو صورت مي گيرد. دبيركل ناتو در ديدار از بحرين از كشورهاي عربستان و عمان خواسته است تا آنها نيز همانند ساير كشورهاي عضو شوراي همكاري خليج فارس به طرح ابتكار عمل استانبول بپيوندند. بنابراين ناتو به صورت هاي مختلفي در حال توسعه و گسترش است . اين توسعه هم فقط از طريق زمينه سازي و يا عضويت كشورها نيست بلكه اقدام به حضور سياسي در كشورهاي مختلف است كه الان در قالب گفت وگوها طرح استراتژيك و شوراهاي همكاري اين وضعيت دنبال مي شود.

ناتو در حال حاضر تلاش دارد تا حضور خود را به خليج فارس هم گسترش دهد به همين منظور مسئولين ناتو در ماه هاي اخير مذاكراتي را با دولت هاي عربستان و قطر آغاز كرده و اين دولت ها نيز آمادگي خود را براي پذيرش نيروهاي ناتو اعلام كرده اند.

هم اكنون تعداد نيروهاي ناتو در سطح جهان بيش از تعداد نظاميان حافظ صلح سازمان ملل متحد در سراسر دنياست ناتو به عنوان بازوي امنيتي ـ نظامي غرب به تقويت و گسترش حوزه جغرافيايي خود در سراسر جهان بويژه در منطقه اوراسيا كه محيط امنيتي روسيه به شمار مي رود ادامه مي دهد

اخيرا پيشنهاد تاسيس كميته اي براي همكاري ميان كشورهاي عربي حاشيه خليج فارس و ناتو طرح شده است كه مقدمات همكاري و عضويت اين كشورها را در سازمان ناتو سازماندهي كند. اين پيشنهاد به دليل توجه خاص سازمان ناتو در سال جديد ميلادي به منطقه خليج فارس طرح شده است

در ادامه ماموريت ناتو در عمليات حفاظت از صلح در افغانستان حيطه وظايف نيروهاي نظامي ناتو از حوزه كابل مركز آن كشور هم فراتر رفت و به ساير ولايات افغانستان سرايت پيدا كرد و هم اكنون به حاشيه مرزهاي افغانستان با پاكستان كشانده شده است