آذربایجان با استراتژی متوازنسازی خود پیش میرود
در 9 اکتبر2025 ، پوتین رئیس جمهوری روسیه با علی اف رئیس جمهوری آذربایجان در شهر دوشنبه پایتخت تاجیکستان دیدار کردند. به نظر میرسد روابط در حال بهبود است و با وجود بیاعتمادی مداوم، باکو به دنبال حفظ رابطهای کارآمد با مسکو است. در عین حال، باکو گامهای مهمی برای تقویت روابط با واشنگتن برداشته است، و شرکتهای آمریکایی متعهد به سرمایهگذاری در بخش نفت و گاز آذربایجان شدهاند. روابط نزدیک با روسیه و ایالات متحده با تعهد باکو به یک سیاست خارجی متوازن با هدف جلوگیری از وابستگی به هر قدرت بزرگ واحد همسو است. باکو از طریق این رویکرد، تلاش میکند نشان دهد که از انعطافپذیری فزایندهای در مانورهای بینالمللی خود برخوردار است.
پیشینه: طی دو ماه آگوست و سپتامبر ، روابط آذربایجان با روسیه و ایالات متحده دستخوش تغییرات قابل توجهی شده است که نشان دهنده تعهد مداوم باکو به حفظ تعادل در سیاست خارجی خود است. در ۹ اکتبر، ولادیمیر پوتین با الهام علیاف، رئیس جمهور آذربایجان، در دوشنبه، تاجیکستان، دیدار کرد. در طول این دیدار، پوتین به آنچه که آن را «حساسترین موضوع» خواند، یعنی سقوط یک جت Embraer ۱۹۰ هواپیمایی آذربایجان در دسامبر ۲۰۲۴ که توسط یک موشک پدافند هوایی روسیه رخ داد، پرداخت. او مراتب تسلیت خود را ابراز کرد و عملاً عذرخواهی کرد. پوتین اظهار داشت که تحقیقات در مورد این سانحه به پایان رسیده و علل این فاجعه شناسایی شده است. او این حادثه را به سه پهپاد اوکراینی که گفته میشود در آن زمان بر فراز خاک روسیه پرواز میکردند، نسبت داد و به نقص فنی در سیستم پدافند هوایی روسیه اشاره کرد که دو موشک شلیک کرد که مستقیماً به هواپیما برخورد نکردند، اما در فاصله حدود ده متری منفجر شدند.
بین سقوط هواپیمای مسافربری آذربایجان و دیدار در دوشنبه، روابط پس از دستگیری اعضای جامعه دیاسپورای آذربایجان در یکاترینبورگ Yekaterinburg در ژوئن ۲۰۲۵، حتی متشنجتر شد. نیروهای امنیتی روسیه گروهی از اتباع آذربایجانی را در ارتباط با قتلهای انجام شده در اوایل دهه ۲۰۰۰ بازداشت کردند که منجر به کشته شدن دو مظنون در جریان این عملیات شد. در پاسخ، آذربایجان اقدامات تلافیجویانهای انجام داد و هشت شهروند روسی را به اتهام قاچاق مواد مخدر و جرایم سایبری دستگیر کرد. متعاقباً خانه روسیه در باکو تعطیل شد، تمام رویدادهای فرهنگی مرتبط با روسیه لغو شد و مقامات آذربایجانی هم مدیر و هم سردبیر اسپوتنیک آذربایجان را بازداشت کردند.
در بحبوحه تنشها و آشتی نهایی با روسیه، باکو روابط خود با ایالات متحده را نیز بهبود بخشیده است، روابطی که در دوران دولت بایدن رو به وخامت گذاشته بود. این دوره همزمان با سقوط منطقه قره باغ کوهستانی و آوارگی گسترده ارامنه بود، تحولاتی که باعث ایجاد اصطکاک بین واشنگتن و باکو شد. با این حال، با بازگشت ترامپ به ریاست جمهوری، حرکت به سمت معکوس کردن این روند آغاز شد. مذاکرات صلح جاری بین ارمنستان و آذربایجان توجه مجدد ایالات متحده را به خود جلب کرد و واشنگتن تمایل آشکاری برای ایفای نقش میانجی اصلی در این روند نشان داد.
این تحول منجر به اجلاس صلح در واشنگتن دی سی در ۸ آگوست 2025 شد، جایی که ایروان و باکو به توافقی تاریخی دست یافتند که به ایالات متحده اجازه ۹۹ ساله برای نظارت بر ایجاد و بهرهبرداری از یک گذرراه ترانزیتی از طریق خاک ارمنستان را میدهد. این گذرراه که «مسیر ترامپ برای صلح و رفاه بینالمللی» (TRIPP) نام دارد، ترکیه را با دور زدن مسیر سنتی از طریق گرجستان به دریای خزر متصل خواهد کرد. علاوه بر این، آذربایجان موافقت دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده، را برای لغو دستوری مبنی بر لغو بخش ۹۰۷ قانون حمایت از آزادی ۱۹۹۲ که کمک نظامی ایالات متحده به آذربایجان را از زمان اولین جنگ قره باغ کوهستانیممنوع کرده بود، جلب کرد. در طول این اجلاس، شرکت سوکار آذربایجان یادداشت تفاهمی با اکسون موبیل امضا کرد و پس از این رویداد، واشنگتن و باکو توافق کردند که جلسات منظمی در مورد همکاری نظامی و اقتصادی برگزار کنند.
پیامدها: برای آذربایجان، اظهارات پوتین به عنوان عذرخواهی تلقی شد و اکنون به نظر میرسد باکو آماده عادیسازی روابط با مسکو است. با این حال، در پس این تعدیل، انگیزه عمیقتری نهفته است: سیاست خارجی آذربایجان بر اساس محاسبات موازنه قدرت شکل میگیرد. اگرچه روسیه به دلیل جنگ اوکراین ضعیف شده است، اما همچنان به اندازه کافی قوی است تا بر آذربایجان فشار وارد کند و باکو محتاط بوده است که خشم مسکو را برنینگیزد. آذربایجان که از نظر جغرافیایی بین روسیه و ایران قرار دارد، همچنان در برابر فشار نظامی یا اقتصادی احتمالی روسیه و همچنین بیثباتی خاورمیانه ناشی از اقدامات اسرائیل و ایالات متحده علیه جمهوری اسلامی آسیبپذیر است.
این سیاست توضیح میدهد که چرا پس از یک دوره نسبتاً طولانی تنش با مسکو، باکو در نهایت آشتی را انتخاب کرد. علاوه بر این، این رویکرد با آذربایجان همسو است.
الگوی رفتاری گستردهتر جمهوری آذربایجان نسبت به سایر قدرتها. از سال ۲۰۲۰، زمانی که آذربایجان در جنگ دوم قره باغ کوهستانی به پیروزی قاطعی دست یافت، روابطش با ایران رو به وخامت گذاشته است. تهران نگران تغییر موازنه قدرت در قفقاز جنوبی شد که با افزایش اعتماد به نفس آذربایجان و گسترش نفوذ ترکیه مشخص میشد. تا اواخر سال ۲۰۲۴، روابط بین باکو و تهران چندین دوره تنش را پشت سر گذاشت، با این حال هر دو طرف مراقب بودند که از هرگونه تشدید نظامی عمده جلوگیری کنند. این دوره با نزدیکی آشکار بین آذربایجان و ایران، که با دیدارهای دوجانبه و بازگشایی سفارت آذربایجان در تهران مشخص شد، به پایان رسید.
آشتی با مسکو همچنین نشان دهنده تمرکز مداوم باکو بر حفظ روابط متعادل با همسایگان خود، به ویژه قدرتهای بزرگ است. روابط با روسیه همچنان مهم است، همانطور که با گسترش گذر راه حمل و نقل بینالمللی شمال-جنوب (INSTC) که از داخل روسیه از طریق ایران به اقیانوس هند امتداد دارد، نشان داده شده است. شاخهای کلیدی از این گذر راه از آذربایجان عبور میکند و آن را به مسیری حیاتی برای دسترسی روسیه به خاورمیانه تبدیل میکند. علاوه بر این، تجارت دوجانبه قوی بین آذربایجان و روسیه انگیزه دیگری برای هر دو کشور فراهم میکند تا از هرگونه وخامت جدی در روابطشان جلوگیری کنند.
با این حال، این آشتی نه کامل است و نه کاملاً صادقانه. آذربایجان به سیاست خارجی چندوجهی خود ادامه خواهد داد که وابستگی آن به روسیه را به طور فزایندهای محدود میکند. زمینه ژئوپلیتیکی گستردهتر به نفع باکو است. روسیه که درگیر یک درگیری طولانی مدت است که به منابع اقتصادی و نظامی گسترده نیاز دارد، نتوانسته است موقعیت غالب خود را در قفقاز جنوبی که قبل از سال 2022 داشت، حفظ کند. کشورهای منطقه، ارمنستان، آذربایجان و گرجستان، به سرعت برای استفاده از این انعطافپذیری جدید اقدام کردند. آذربایجان سرزمینهایی را که مدتها تحت کنترل ارمنستان بود، پس گرفت، در حالی که نیروهای حافظ صلح روسیه در قره باغ کوهستانی عمدتاً نظارهگر بودند. از زمان سقوط منطقه محصور ارمنستان در سپتامبر 2023، روابط آذربایجان با روسیه به طور پیوسته بدتر شده است. در باکو، نیاز به تکیه بر حسن نیت مسکو به میزان زیادی کاهش یافته است و به این کشور اعتماد بیشتری به سیاست خارجی خود میدهد. در نتیجه، آذربایجان روابط خود را با اسرائیل و پاکستان گسترش داده، روابط خود را با ایران بهبود بخشیده، همکاری استراتژیک خود را با کشورهای آسیای مرکزی مانند ازبکستان و قزاقستان تقویت کرده و از همه مهمتر، یک توافقنامه مشارکت استراتژیک با چین منعقد کرده است.
برای ایجاد تعادل در برابر روسیه، آذربایجان نه تنها به ترکیه، متحد سنتی خود، و روابط پایدار با ایران، بلکه به روابط قوی با ایالات متحده نیز نیاز دارد. اگرچه واشنگتن گاهی اوقات گفتگو با مسکو را در مورد جنگ اوکراین تشویق کرده است، اما توانایی خود را برای دنبال کردن یک دستور کار مستقل در قفقاز جنوبی، که اغلب با منافع اصلی روسیه در تضاد است، نیز نشان داده است. توافقنامه TRIPP نمونهای از این رویکرد است. این توافقنامه مسکو را خشمگین کرد زیرا این توافقنامه نفوذ روسیه را کاهش داد و آذربایجان و ارمنستان را به پیروی از واشنگتن تشویق کرد. بنابراین، برای باکو، دخالت بیشتر ایالات متحده در منطقه به معنای کاهش وابستگی به مسکو است.
نتیجهگیری: سطح فعلی تنش با روسیه کاهش یافته است، که از الگویی آشنا در تعاملات آذربایجان با مسکو و سایر کشورهای همسایه پیروی میکند. همچنین نشان میدهد که روسیه نمیتواند آذربایجان را رها کند یا وارد چرخهای از تشدید تنش با باکو شود. مسکو قادر به مدیریت بحران بزرگ دیگری در امتداد مرزهای خود نیست و همچنان برای ترانزیت در پروژه گذر راه شمال-جنوب به آذربایجان وابسته است. با نگاهی به آینده، احتمالاً دورهای از روابط دوجانبه پایدار اما محتاطانه، بدون تشدید عمده، ادامه خواهد یافت، اما بعید است که به همکاری عمیقتر تبدیل شود. این رابطه مبتنی بر تعامل عملگرایانه و مبتنی بر معامله باقی خواهد ماند، در حالی که میتوان انتظار داشت با گذشت زمان، شکاف ژئوپلیتیکی بین دو کشور به طور فزایندهای آشکار شود.
هدف این وبلاگ اطلاع رسانی صرف است با انتخاب خبرها و تحلیلی هایی که مهم به نظر می رسد