معرفی کتاب مهم نزهت القلوب
نسخههای خطی نزهۀ القلوب فراوان است. استاد احمد منزوی 64 نسخه خطی و مصطفی درایتی 104 نسخۀ خطی آن را معرفی فرمودهاند. نویسنده این کتاب را با مقایسه هشت نسخه تصحیح کرده است که این نسخهها عبارتند از: 1. نسخه خطی شماره 2427 کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران؛ 2. نسخۀ خطی شمارۀ 2975 کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی؛ 3. نسخۀ خطی شماره 691 کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی؛ 4. نسخۀ خطی شمارۀ 4888 کتابخانه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی؛ 5. نسخۀ خطی 5315 کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران؛ 6. نسخۀ خطی شمارۀ ادبیات 139 حکمت کتابخانۀ مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران؛ 7. نسخۀ خطی شمارۀ 1917 کتابخانۀ ملی؛ 8. نسخهای است متعلق به کتابخانۀ ملی تاجیکستان در 406 صفحه 22 سطری.
این کتاب افزون بر جنبۀ نجوم و طب و تاریخ و جغرافیا، گنجینۀ ارزندهای است از اشعار فارسی و عربی، روایات، احادیث، امثال فارسی و عربی، لغات نادر و ... . مستوفی از سال 783 تا 740 هجری قمری به تالیف نزهۀ القلوب اشتغال داشته است.یکی از امتیازات نزهت القلوب آوردن شعر و اشعار شعرای گذشته است. مصحح تا آنجا که توانسته این اشعار را با دواوین چاپ شدۀ بعضی از شعرا مقابله کرده اما ضبط نسخههای خطی را در متن آورده و ضبط دیوانهای چاپی را در پاورقی. یکی دیگر از شاخصههای این کتاب لغات نادری است که در این کتاب به کار رفته است؛ مانند: بازگونه، باشگونه، باژگونه، باژگاه، آخیزش، تو دستان و ... .
به گفتۀ آققلعه «نُزهَت القُلوب» اثری حاصل از تدوین اطلاعات پراکندۀ چند منبع با افزودن اطلاعاتی از سوی حمدالله است. با اینکه حمدالله در تدوین و نظامبخشی این اثر موفق بوده اما باید این را هم در نظر داشت که بخشهای کتاب از دیدگاه ارزش اطلاعات، دارای فراز و نشیب هستند؛ به عنوان مثال بخش جانورشناسی دارای مطالب بدیع نیست. از سوی دیگر «نُزهَت القُلوب» در برخی بخشها دارای اطلاعات سودمند و قابل توجهی است، بهویژه در مواردی که حمدالله به گردآوری و ارائۀ مطالب دیوانی یا اطلاعات اجتماعی روزگار خود پرداخته، اثر او قابل توجه است.آققلعه با پرداختن به اهمیت زبانی «نزهت القُلوب» به شعرهای فارسی مندرج در این اثر نیز پرداخته و در ادامه اطلاعات اجتماعی و نقشهها را از دیگر وجوه اصلی «نزهت القُلوب» دانسته است.
وی دربارۀ انتخاب این نسخه برای انتشار نوشته است که رونویسهای نسبتاً فراوانی از «نزهت القُلوب» در ادوار پیشین نوشته شده است. برای گزینش نسخهای مناسب برای چاپ عکسی به جستجو و گردآوری اطلاعات نسخهها پرداخته شد و تا جایی که امکان داشت، تصاویر نسخهها فراهم آمد تا گزینۀ مناسبی برای چاپ اختیار شود. نسخۀ در دست خوانندگان به شمارۀ 4517 در کتابخانۀ فاتح (استانبول) نگهداری میشود. نسخه در سال 885 قمری، توسط کاتبی به نام انوری بن بیانی به خط نستعلیق کتابت شده است. نسخه دارای 354 برگ و هر صفحه دارای 19 سطر است. عناوین و سرفصلها به قلم هماندازۀ متن به رنگ سرخ نوشته شده است. بر فراز آیات، احادیث و عبارات عربی خطی سرخرنگ کشیده شده است.
دکتر شمس الدین نجمی در باره این کتاب می گوید «تاکنون همۀ گذشتگان اعم از عباس اقبال آشتیانی، سعید نفیسی،ذبیح الله صفا، دکتر نوایی و دکتر دبیر سیاقی کتاب نزهۀ القلوب را کتابی جغرافیایی معرفی کرده در حالی که مولف این کتاب دانش نامه است. همۀ محققین قبلی مذهب حمد الله مستوفی را به غلط شافعی گفتهاند در حالی که با اقرارات خودش در این کتاب بایستی او را مسلما شیعه دانست. چاپ جدید کتاب ادای دینی است نسبت به این نویسنده و شاعر بزرگ که متاسفانه گذشتگان بیش از حد نسبت به او ظلم روا داشتهاند و اشعار فارسی و عربی، احادیث فراوان، لغات ناب و زیبای فارسی به کار رفته در این کتاب به ویژه واژه ی خلیج فارس چندین بار از محاسن این کتاب است. مقالات اول و دوم کتاب نزهۀ القلوب از مقالات منابع قدیم و مهم در زبان فارسی است و تاکنون در ایران چاپ نشده اند از مزایای دیگر این چاپ است.»
دکترمحمود مدیری عضو هیأت علمی دانشکده ادبیات وعلوم انسانی درباره این کتاب میگوید: نزهه القلوب دارای اطلاعات علمی خوبی است و تصحیح متون، دانشی بسیار قدیمی است اما شکل جدید آن یک قرن سابقه دارد، آثار و متون قدیمی باید به شیوۀ تازۀ علمی به دست جوانان ما برسد. این کتاب در برگیرندۀ علوم مختلف همانند نجوم، علوم طبیعی، گیاه شناسی، انسان شناسی، کانی شناسی، تاریخ، جغرافیا است و در خاتمه کتاب از عجایب و غرایب صحبت می کند.
دکترمیرهاشم محدث استادیار پژوهشی دانشگاه تهران و مصحح کتاب نزهت القلوب، از پرکارترین مصححان حال حاضر محسوب می شود که بیش از70 کتاب و 20 رساله و 90 اثردارند و نزدیک به 24000 صفحه نوشته او در باره نویسنده کتاب نزهه القلوب می گوید:« حمدالله مستوفی یکی از نویسندگان شیعی ایرانی در قرن هشتم هجری است و نهضت القلوب اخرین کتاب این دانشمند است. براساس رای فقیه شیخ آقا بزرگ در کتاب الذریعه ، فوت حمدالله مستوفی در 750 سال هجری بوده است . شیخ آقا بزرگ این اثر را آخرین نوشته مستفوی می داند . اولین ظلمی که به مستوفی شده انتساب شافعی بودن است بنابراین در چنین فضاهای تعصب آلودی بعید نیست که مستوفی در برههای از زندگیاش شافعی بوده یا تقیه پیشه کرده است.»
مستوفی نویسنده سه کتاب معروف تاریخ برگزیده، ظفرنامه و نهضت القلوب است، که به فاصله پنج سال چاپ شده است. تاریخ برگزیده در 730، ظفرنامه در 735و نهضت القلوب را در 740 نوشت. مستوفی در کتاب ظفرنامه ابیاتی را در مورد امام زمان (عج) سروده است و پنج سال بعد در نهضت القلوب ابیاتی را در مورد اهل بیت و معصومین نیز سروده است. اولین کسی که به شیعی بودن مستوفی پی برد فقیه بزرگ شیخ آقا بزرگ تهرانی بود
وی در ادامه اظهار کرد: دومین ظلمی که به مستوفی در کتاب نهضه القلوب شده این است که تمام استادان نامور ایران همچون سید عباس اقبال آشتیانی، سعید نفیسی، دکتر ذبیح الله صفا، دکتر سید محمد دبیر سیاقی، دکتر سید عبد الحسین نوایی و دیگران نزهه القلوب را کتاب جغرافیایی دانسته اند.حتی براساس اظهار نظرها کتابخانه ملی ایران در فهرست پیش از انتشار موضوع این کتاب را جغرافیایی نامید. خود مولف این کتاب در مقدمه این کتاب را دانشنامهای میدانند.
دکتر میرهاشم محدث، خاطر نشان کرد: سومین ظلمی که به مستوفی شد که او 700سال پیش این کتابها را نوشته است و بیش از 130 سال است که صنعت چاپ به ایران آمده است در این مدت تاریخ گزیده او در 60 سال پیش، ظفرنامه 33 سال پیش ونهضه القلوب در پارسال منتشر شده است نسل فعلی این قصور را جبران کرد.
در ادامه مصحح کتاب نزهۀ القلوب گفت: اگر امروزه نام ایران و ایرانی در جهان میدرخشد بدلیل آثار نویسندگان و شاعران بزرگ گذشته ایران است بنابراین وظیفه هر ایرانی چاپ، انتشار و احیاء این آثار است تا دنیا بفهمد که در آن زمان ایرانیان خالق بهترین آثار بودند و در آمریکا فقط آپاچی ها و سرخ پوستان زندگی میکردند و به غیر از یونان سراسر اروپا در ظلمت و تاریکی بود و زمانیکه کتاب نهضه القلوب نوشته شد قسمت گیاه شناسی این کتاب یکی از کهن ترین متون گیاه شناسی ایران است.
مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب، سیصد و پنجاه و هشتمین اثر از آثار خود را به انتشار اثری از حمداالله ابیبکر بن زینالدین حمدالله المستوفی القزوینی با عنوان «ننزهت القُلوب» اختصاص داد. این اثر نسخهبرگردان دستنویس شمارۀ 4517 کتابخانۀ فاتح (استانبول) کتابت 885 قمری است. مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب «ننزهت القُلوب» را با مقدمۀ انگلیسی دنیز اِگل و مقدمۀ فارسی علی صفری آققلعه (مدیر بخش پژوهش مؤسسۀ پژوهشی میراث مکتوب) منتشر کرده است.
اِگل در مقدمۀ خود که توسط مصطفی امیری ترجمه شده است، پس از پرداختن به سالشمار زندگی این مورّخ و جغرافینویس ایرانی، نوشته است که حمدالله با حکم غازانخان در منصب مستوفیگری در قزوین، ابهر، زنجان و طارمَین (سُفلی و عُلیا) خدمت کرده و در مباحثات برگزار شده که به همت وزیر اتفاق میافتاد به تاریخ علاقهمند شد و همین امر مشوّق وی در نگارش آثار تاریخی بود.
هدف این وبلاگ اطلاع رسانی صرف است با انتخاب خبرها و تحلیلی هایی که مهم به نظر می رسد