آشنایی با ساز ایرانی تنبور

خلیل عالی نژاد در گروه «شمس» به سرپرستی کیخسرو پورناظری حضور داشت و نوازندگی در آلبوم «صدای سخن عشق» با صدای شهرام ناظری نیز از جمله آثار ماندگار او به شمار می رود؛ آلبوم های آیین مستان، ثنای علی و شکرانه از جمله آثار او هستند. این آهنگساز و نوازنده در دهه 70 گروه «باباطاهر» را تشکیل داد و حاصل آن چندین اجرا به همراه این گروه به همراه آلبوم هایی به خوانندگی عالی نژاد بود. آلبوم های آیین مستان، ثنای علی(ع)، شکرانه ققنوس از جمله دیگر آثار ماندگار او در عرصه موسیقی ایرانی و مقامی هستند. او از کودکی با نظارت مادرش فراگیری ساز تنبور را نزد امرالله شاه ابراهیمی و درویش امیر حیاتی آغاز کرد و سپس برای فراگیری علمی موسیقی در دانشگاه تهران در رشته موسیقی ادامه تحصیل داد. در همین دوران با کیخسرو پورناظری آشنا شد و در محضر وی به فراگیری تار و سه تار و تکمیل تنبور پرداخت. تحقیقات او درباره ساز آیینی تنبور به عنوان پایان نامه دوره کارشناسی، اثری درخور توجه است. او همچنین با مطالعه در متون کهن و تاریخ کردستان موفق به تدوین اولین تقویم کردی سلطانی در سال 1371 شد. او در زمینه ساخت و ساز تنبور نیز مهارت داشت. تنبورهای دست ساز او با مهر «قلندر» طرفداران زیادی دارد.
سید خلیل کارهای بسیاری در زمان حیات هنری خود ساخت و بسیاری از آنها منتشر شدند اما برخی دیگر از آثار او منتشر نشد. به گفته سید آرش شهریاری «دیوان اشعاری که خودش به شیوه قدما سروده بود و بیشتر شامل رباعی و غزل بود که این اثر هم چاپ نشده و فقط در دست برخی دوستان او قرار دارد.» اثر دیگری که عالی نژاد در زمینه موسیقی تالیف کرد، کتاب «تنبور از دیرباز تاکنون» بود. شهریاری در گفت وگویی پیش از این درباره سبک تنبونوازی سید خلیل بیان کرده بود: «ایشان بیشتر تحت تاثیر شیوه تنبورنوازی آقا سیدامرالله شاه ابراهیمی بود و خط مشی را از سیدامرالله گرفته بود؛ البته تحت تاثیر اساتید دیگر مثل باباغلام و درویش امیرعلی حیاتی نیز بود و نمی شود گفت که نوازندگی و حالات این افراد روی او تاثیر نداشت؛ از اینها هم تاثیر گرفته بود به خصوص از شخصیتی که شاید کسی اسمش را نبرده ولی من نام می برم؛ جناب سیدعزت یاری، یکی از بزرگ ترین تنبورنوازان و عرفای حال حاضر منطقه کرمانشاه که از ایشان خیلی بهره گرفت. به خصوص در خواندن و آواز. سیدخلیل سبک و سیاق بسیار ساده و شیوایی در نوازندگی داشت، دقیقا مثل شاه ابراهیمی با اضافات و سلیقه سیدخلیل؛ اگر بخواهم تخصصی برخورد کنم از تکیه های خیلی زیبا و بجا در اجراهای خود بهره می برد. شورهای بسیار شفاف و راست و چپ های دقیق و به لحاظ ذهنی، موسیقی ای که ارایه می داد غیر از بخش موسیقی تخصصی تنبور بود که بر اساس مقام هاست و خیلی ها فکر می کنند که سیدخلیل آن را ارایه نمی داد یا بلد نبود یا بعضی ها این جسارت را هم می کنند که می گویند موسیقی مقامی تنبور را ارایه نمی داد و بیشتر عرفانی می زد یا ایرانی؛ در حالی که این طور نبود. سیدخلیل موسیقی مقامی تنبور را خیلی خوب می شناخت و در این مسیر به سبک صحنه و در مکتب صحنه پرورش یافته و به آن نیز وفادار بود و تا آخر عمر هم در جمع خانه ها و در جاهایی که مربوط به یارسان بود، موسیقی مقامی و مکتب صحنه را ارایه می داد اما آن را همه جا اجرا نمی کرد و قائل بود که تنبور یک ساز ایرانی است و غیر از مقام های تنبور که کاملا تخصصی است و بیشتر برای مردم کرد است، می توانند در جاهای دیگر هم از این موسیقی بهره ببرند.»
آقای سید خلیل عالینژاد کتاب حاضر که نگاهی گذرا به حضور و سابقه تنبور از دیر باز تاکنون دارد به عنوان پایاننامه وی برای دریافت درجه کارشناسی موسیقی دانشگاه هنر ارائه شده بود . مرحوم عالی نژاد سال بعد به تکمیل پایان نامه خویش پرداخت و مطالبی را بر آن افزود. حاصل کار وی در ده فصل در 312 صفحه تدوین شد. که پیش روی شما است.
دربخشی از کتاب می خوانیم« اما در اواخر عصر صفوی هم چنانكه اقتدار، امنیت و اثبات سلسله مذكور رو به ضعف نهاد گرمی و رونق بازار هنر به ویژه موسیقی به سردی گرایید و در عوض تاریكی و جهل و خرافات و تعصبات غیر معقول جای آن را گرفت كه تا یكی دو قرن ادمه یافت. با وجودیكه دوران پس از صفویه را خیلیها دوران كم خبری نامیدهاند، اما با توجه به پارهای از اسناد موجود تنبور باز كم و بیش به حیات خود ادامه داد ه و راهرو تنگ و تاریك یكی دو قرن را پشت سر نهاده و خود را به عصر حاضر رسانیده است.»
سید خلیل سرانجام در 27 آبان 1380 دور از میهن در سوئد به قتل رسید و خانه و جسمش را افراد ناشناس به آتش کشیدند. عالی نژاد ده ها کنسرت در ایران و به خصوص در تهران به زبان های پارسی و کردی اجرا کرد که مورد استقبال مردم نیز واقع شد. سخنان مولانا، حافظ، سعدی، باباطاهر، خیام، فردوسی و... مهم ترین انتخاب های خلیل عالی نژاد بودند. پس از مرگش معلوم شد که وی هزینه چندین جوان را از کودکی تا مرحله دانشگاه و همچنین چندین خانواده کم درآمد را بر عهده گرفته بود.
با نگاهی به مقالات و كتبی كه در مورد موسیقی ملل جهان نگارش یافته می توان دریافت كه تنبور در بیشتر سرزمینها مثل هند، آمریكا، چین، مصر، سوریه، بالكان گرجستان و افغانستان، بنگلادش، مراكش، به نوعی حضور دارد البته نهایتا پیداست تنبور به هر كجا كه رفته اصل آن از ایران است. گفتنی است،
کتاب او تحت عنوان «تنبور از دیرباز تاکنون» که پایاننامه کارشناسی موسیقی او بود در سال 75 - 1374 برای كسب درجه كارشناسی موسیقی از دانشگاه هنر تهران با راهنمایی دكتر تقی بینش تدوین گردید.
فصل اول این کتاب به مقدمات بحث می پردازد. در فصل دوم نگاهی به چند فرهنگ و لغتنامه و وجه تسمیه تنبور مورد توجه قرار گرفته است. تنبور در چهار رساله باستانی و از صدر اسلام تا سلسله صفوی مطالب بخش های سوم و چهارم این کتاب را تشکیل می دهند. به تنبور از سلسله صفوی تا عصر حاضر و تنبور در سایر ملل در فصول پنجم و ششم پرداخته شده است. تنبور در شعر و ادب فارسی، تنبور در آثار بعضی از معاصرین غیر ایرانی و بعضی از معاصرین ایرانی و تنبور اهل حق، دیگر مطالب این کتاب را تشکیل می دهند چاپ نخست این کتاب در سال 1376 توسط انتشارات دانش و فن در اختیار دوست داران موسیقی ایرانی بویژه علاقه مندان به ساز تنبور قرار گرفت.
در بخشی از کتاب می خوانیم «در عصر عباسیان تنبور به محبوبترین ساز عالی و اختصاصی اعجوبگان هنر موسیقی تبدیل شده بود و به این ترتیب عود را كه اسباب دست هر موسیقیدان بزرگ در كار همراهی محسوب میشد به مبارزه میطلبید. تنبور در اعصار و قرون متمادی در صحنه هنر موسیقی سرزمین ما حضور چشمگیر داشت ولی متاسفانه آنچنان اسناد و مدارك در دست نیست كه بتوان پرده از چگونگی الحان و مقامات موسیقیایی آن زمانها برداشت. اگر چه در مورد رشد و شكوفایی هنر موسیقی در عهد صفوی نظریات متفاوت ارائه شده اما با توجه به نوشتههای مورخین ایرانی و غیر ایرانی بسیاری از بزرگان علم و عرفان آن روزگار تنبور نواخته اند. اما در اواخر عصر صفوی هم چنانکه اقتدار، امنیت و اثبات سلسله مذکور رو به ضعف نهاد گرمی و رونق بازار هنر به ویژه موسیقی به سردی گرایید و در عوض تاریکی و جهل و خرافات و تعصبات غیر معقول جای آن را گرفت که تا یکی دو قرن ادمه یافت. با وجودی که دوران پس از صفویه را خیلی ها دوران کم خبری نامیده اند، اما با توجه به پارهای از اسناد موجود تنبور باز کم و بیش به حیات خود ادامه داد ه و راهرو تنگ و تاریک یکی دو قرن را پشت سر نهاده و خود را به عصر حاضر رسانیده است.»
هدف این وبلاگ اطلاع رسانی صرف است با انتخاب خبرها و تحلیلی هایی که مهم به نظر می رسد