چرخش امارات عربی متحده در خلیج (فارس)

انتظار می رود ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه امنیت خلیج (فارس) را با اسرائیل همگرا کند. در میان سایر کشورهای خلیج (فارس)، امارات عربی متحده بیشترین سود را از چنین ائتلافی می‌برد. به این علت که اولا، امارات تنها کشور خلیج (فارس) است که عضو گروه موسوم به «آی ۲ یو ۲» (I2U2) است، که بوسیله آمریکا رهبری می شود و اغلب به عنوان "چهارگانه خاورمیانه" (شامل کشورهای امارات متحده عربی، آمریکا، هند و اسرائیل است) توصیف می شود. به طور رسمی، «آی ۲ یو ۲» با هدف ارتقای یکپارچگی اقتصادی، همکاری سیاسی و امنیت غیرسنتی و دریایی بین چهار عضو خود یعنی آمریکا ، امارات، اسرائیل و هند، تشکیل شده است. بنابراین، از آنجا که ابوظبی در حال حاضر بخشی از چارچوب تحت رهبری آمریکاست و از نزدیک با اسرائیل همکاری می کند، به عنوان کشور محوری در هر اتحاد امنیتی منطقه ای مطرح خواهد بود. ثانیاً، امارات در مقایسه با سایر کشورهای حوزه خلیج (فارس)، به ویژه عربستان سعودی، پیشرفت های فنی و نظامی قابل توجهی داشته است. در سال ۲۰۱۹ امارات عربی متحده اولین نیروگاه هسته ای تجاری خود در جهان عرب را افتتاح کرد، در همین حال این کشور در سال ۲۰۲۱ اولین کشور خاورمیانه ای بود که کاوشگر فضایی خود را به مریخ فرستاد.

علاوه بر این پیشرفت‌های علمی که بیشتر آنها با حمایت خارجی انجام می‌شوند، امارات همچنین علاقه‌ خود را به خرید جت‌های جنگنده اف-۳۵ از آمریکا نشان داده است. اگرچه موقعیت قرارداد اف-۳۵ به دلیل نگرانی‌های آمریکا در مورد همکاری اقتصادی امارات با چین به خطر افتاده ، اما چارچوب امنیتی منطقه‌ای می‌تواند برای آمریکا با اعمال ملاحظات این کشور در قبال چین، کارساز باشد.

در نهایت، برخلاف عربستان سعودی، امارات عربی متحده بازیگر منطقه ای فعال تری است. نفوذ نظامی امارات در امور یمن، لیبی و سومالی، صنعت دفاعی این کشور را مجهزتر کرده و این کشور به قدرتی منطقه ای تبدیل می کند که ریاض فاقد چنین ویژگی ای است. بنابراین، ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه بیش از دیگران به امارات کمک خواهد کرد تا موقعیت محوری خود را در خاورمیانه تحکیم کند.

همگرایی با اسرائیل

همچنین انتظار می رود در نتیجه این اتحاد دفاعی، معضل همسایگی متخاصم که اسرائیل با آن مواجه است، حل شود. از زمان امضای توافق آبراهام، تعامل اسرائیل با منطقه خاورمیانه، به ویژه با جهان عرب افزایش یافته است. در واقع، عضویت در «آی ۲ یو ۲» به اسرائیل انگیزه لازم را برای همکاری سیاسی، اقتصادی و دفاعی با جهان عرب، می دهد. این پیمان همچنین نشان دهنده تمایل اسرائیل برای افزایش عمق راهبردی خود از طریق حضور در شرق اقیانوس هند است. نگرانی اسرائیل در قبال ایران و راهبرد محاصره ایران از دیگر عوامل مرتبط با این موضوع است. در میان تمام کشورهای ضدایرانی منطقه، اسرائیل آسیب پذیرترین طرف در برابر حملات ایران است. در واقع، این اسرائیل بوده که به شدت با توافق هسته‌ای ایران یا برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) مخالفت کرده است، چرا که این توافق تهدید موشک‌های ایران را نادیده گرفت . اسرائیل همچنین ایران را به دلیل انتقال این موشک ها به حزب الله و حماس که یک عامل بازدارنده قوی در برابر هرگونه توسعه طلبی اسرائیل به شمار می‌آیند ، مقصر می داند. در واقع، حماس و جهاد اسلامی فلسطین در بحران ۱۱ روزه ماه مه ۲۰۲۱ بیش از ۴۰۰۰ موشک به اسرائیل شلیک کردند. اگرچه اسرائیل سامانه دفاع موشکی گنبد آهنین خود را برای رهگیری موشک های پرتاب شده توسط حزب الله و حماس توسعه داده ، اما موشک هایی که این گروه ها می توانند به طور همزمان شلیک کنند بسیار فراتر از قابلیت های گنبد آهنین است. از آنجایی که سایر کشورها، به ویژه کشورهای حاشیه خلیج فارس، ملاحظات مشابهی نسبت به موشک‌ها و نیروهای نیابتی ایران دارند، یک پیمان دفاع هوایی دسته‌جمعی به اسرائیل اجازه می‌دهد تا در روند اقدامات امنیتی منطقه‌ای نقش پیشرو داشته باشد و خود را از محاصره ایران خارج کند.

واکنش ایران

اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه در حال حاضر به عنوان ناتو خاورمیانه شناخته شده است و پیش از این، چهارگانه آی 2 یو 2 خاورمیانه نامیده می شد. در ساختار جهانی هم گسترش ناتو و هم تشکیل چهارگانه آی 2 یو 2 (که با ایجاد پیمان آی یو کی یو اس در ماه آگوست ۲۰۲۱) تکمیل شد و به ترتیب واکنش‌های تهاجمی روسیه و چین را برانگیخت. این در حالی است که روسیه به اوکراین حمله کرده و چین در دریای چین جنوبی ،قاطع‌تر عمل کرده است.

با توجه به این تحولات، اروپای شرقی و هند و اقیانوسیه به عرصه های جدیدی برای رقابت جهانی قدرت تبدیل شده اند. در زمینه خاورمیانه، این ایران است که با پیامدهای مستقیم هرگونه ترتیبات امنیتی به رهبری آمریکا در منطقه، مواجه است. اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه که به عنوان یک ائتلاف ضدایرانی تلقی می شود، باعث نارضایتی محافل سیاستگذار در ایران شد. اندکی پس از انتشار خبر تشکیل این اتحاد، کمال خرازی مشاور ارشد رهبر معظم انقلاب ایران گفت که ایران ابزارهای فنی ساخت بمب اتمی را دارد. چنین اظهار نظری از سوی یک مقام ارشد می تواند با دو انگیزه یعنی علاقه نداشتن ایران به مذاکرات وین و تمایل این کشور برای تغییر وضعیت غیرهسته ای خود صورت گرفته باشد. اگر ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه رسماً شروع به فعالیت کند، مذاکرات هسته ای در نهایت تعلیق خواهد شد. به منظور مقابله با اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه، ایران احتمالاً ذخایر موشکی خود را بیش از پیش افزایش و توسعه خواهد داد و در نتیجه مسابقه تسلیحاتی در منطقه به راه خواهد افتاد. علاوه بر این، همراهی کشورهای حوزه خلیج (فارس) به ویژه عربستان سعودی و امارات می‌تواند به شکست مذاکرات صلح بین ایران و عربستان سعودی منجر شود و در عین حال بر همکاری‌های اقتصادی و انرژی ایران و امارات تأثیر بگذارد.

ساختار منطقه ای تحول آفرین

ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه بازتابی از بازگشت آمریکا به خاورمیانه است. از زمان سیاست «چرخش به سمت آسیا»، آمریکا به تدریج برای پرداختن به ظهور چین، تمرکز خود را از خاورمیانه به سمت شرق آسیا تغییر داده است. با این حال، جنگ در اوکراین باعث شد که واشنگتن متوجه شود که نبودش به دیگر قدرت‌های رقیب اجازه می‌دهد تا این خلاء را پر کنند. بنابراین، ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه، جایگزینی برای حضور آمریکا در منطقه و در عین حال راهی برای اجتناب از تحمیل هزینه های جنگی است. این هدف از سوی جو بایدن رئیس جمهور آمریکا و در نشست با سران سعودی تأیید شد، نشستی که در آن بایدن به صراحت آمریکا را نسبت به خاورمیانه و ممانعت از گسترش نفوذ روسیه، چین و ایران ، متعهد کرد.

این تغییر در سیاست آمریکا به دو دلیل عمده رخ داد. اول اینکه، پیشرفت‌های نظامی و اقتصادی روسیه و چین بر نفوذ سنتی آمریکا در منطقه سایه افکنده است. در حالی که آمریکا تعهدات دفاعی خود را در قبال کشورهای حاشیه خلیج (فارس) به حداقل رساند، روسیه از لحاظ نظامی در سوریه فعال تر شد. علاوه بر این، از زمانی که وابستگی آمریکا به منابع انرژی خاورمیانه کاهش یافته، همکاری چین با کشورهای خلیج (فارس) در زمینه اقتصادی و انرژی افزایش یافته است. ایران زمینه پیشرفت های بزرگی برای هر دو رقیب واشنگتن فراهم کرد. به این صورت که در جنگ داخلی سوریه، ایران برای هدف قرار دادن شبه نظامیان ضد اسد از نزدیک با روسیه هماهنگ شد. در بخش اقتصادی هم، ایران و چین به یک قرارداد سرمایه گذاری ۴۰۰ میلیارد دلاری دست یافتند. هر دوی این تحولات ایران را جسورتر کرد تا نفوذ خود را در منطقه افزایش دهد و در عین حال از پس تحریم های آمریکا بر بیاید. تاکنون هم روسیه و هم چین از سوگیری در رقابت های منطقه ای، اجتناب کرده اند.

با این وجود، تشکیل ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه در صورت تحقق، می تواند رقابت قدرت جهانی را به خاورمیانه بازگرداند. از آنجایی که اسرائیل و خلیج فارس از نظر امنیتی با آمریکا همسو خواهند بود، روسیه و چین ناگزیر تلاش خواهند کرد تا همکاری خود را با بازیگران منطقه‌ای ضد آمریکایی یعنی ایران و حامیان آن، افزایش دهند.

پیامدهای جهانی

جنگ روسیه و اوکراین بار دیگر خاورمیانه را برای آمریکا و متحدانش مهم کرده است. با این حال، اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه از سوی آمریکا به عنوان یک اقدام تحریک آمیز تلقی می شود که باعث نگرانی های جدی از سوی هم متحدان و هم دشمنان این کشور می شود. اولاً، از دیدگاه اروپایی ها به همان اندازه که قدرت‌های اروپایی مشتاق همگرایی اسرائیل در چارچوب امنیتی خاورمیانه هستند، در عین حال هراس دارند که ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه، مذاکرات هسته‌ای ایران را به خطر بیندازد. اروپا برای تضمین بازار انرژی جایگزین در بحبوحه بحران انرژی خواهان احیای برجام است. اگرچه کشورهای حاشیه خلیج (فارس) وعده افزایش تولید نفت خود را داده اند، اما نمی توانند بیش از این نفت تولید کنند. بنابراین، اروپا ممکن است اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه را تایید نکند.

نکته دوم اینکه از دیدگاه ایران، مسلح شدن کشورهای ضد این کشور و افزایش توان بازدارندگی آنها، اقدام تحریک آمیز بزرگی به شمار می‌آید که می تواند برنامه موشکی این کشور را بیش از پیش گسترش دهد. اگر این اتفاق بیفتد، می تواند روند نزدیکی آمریکا و ایران را در بحبوحه تجدید رقابت قدرت های بزرگ در خاورمیانه ،متوقف کند.

نکته سوم اینکه، پس از پیروزی ایران در سوریه و یمن که در آن بازیگران مورد حمایت ایران دست بالا را دارند و بسیاری از کشورهای حوزه خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی و امارات عربی متحده وارد مذاکرات صلح و درجاتی از همکاری با ایران شده اند، این تحول می تواند به یک نظم امنیتی منطقه ای تبدیل شود. با این حال، اتحاد دفاع هوایی خاورمیانه ممکن است شکل گیری این نظم منطقه‌ای را تضعیف کند.

نکته چهارم اینکه ، ورود مجدد آمریکا به خاورمیانه ممکن است باعث رقابت شدید قدرت های جهانی شود . پیش از این، هر زمان که آمریکا در ابتکارات امنیتی منطقه ای وارد می شد از نبود رقیب جهانی برای خود سود می برد. اما در حال حاضر، روسیه و چین هر دو در خاورمیانه نفوذ کرده اند. ائتلاف دفاع هوایی خاورمیانه به رهبری آمریکا می تواند تهدیدی برای اهداف منطقه ای آمریکا باشد. بنابراین، واکنش قوی در مقابل آن اجتناب ناپذیر است.

نکته پنجم اینکه تغییر مسیر بایدن به سمت کشورهای شورای همکاری خلیج (فارس) باعث ناراحتی متحدان آمریکا در هند و اقیانوس آرام شده است. در حالی که آمریکا در هند و اقیانوس آرام به دنبال یک "نظم مبتنی بر قوانین" است، سیاست این کشور در خاورمیانه منعکس کننده نوعی از "نظم مبتنی بر منافع" است. از این رو، تمرکز مجدد آمریکا بر خاورمیانه ممکن است اهداف این کشور در هند و اقیانوس آرام را به خطر بیاندازد و متحدانش در منطقه متحمل هزینه های این سیاست شوند.